Sinfronia R. Berdin EdD.
“Islaw, panabod na sa mga manok!” singgit ni Lilay samtang nagdigamo sa kusina. Ang taginting sa kutsara ug lagubo sa kaldero, sama sa iyang kasuko nga nagkakusog matag higayon nga dili tubagon.
Wa manumbalin si Islaw ug padayon sa pagpabulhot sa iyang hunsoy didto sa pantawan. Ang aso hinay nga misaka, misagol sa kahayag sa buntag.
“Naunsa na man ka, Islaw? Dili na lang ka magpakabana sa imong tulumanon matag buntag!” misamot pa ang tingog ni Lilay, nagkakusog ug nagkaalingisig.
“Paghuwat diha, Lilay. Kasaba ba nimo,” bawos siyaok ni Islaw, walay paglingi. Gikab-ot niya ang gamay nga putyong nga gibitay sa sibay sa kusina, duol sa gibutangan sa sugong. Gikuha niya ang karaang dahon sa tabako, giputos pag-usab ang hunsoy, ug gisab-it pagbalik ang putyong—murag usa ka butang nga mas bililhon pa kaysa iyang mga buluhaton.
Bitbit ang usa ka hapag nga kinudkod nga lubi, hinay-hinay siyang nanaog sa gibang nga hagdanang hinimo sa tuod sa kawayan. Apan sa kalit lang, gilabkan sa himungaan ang iyang tiil. Natapigas ang iyang tuong bitiis ug nahurot kayabo ang dala niyang kinagud nga lubi.
Niping-it siya sa kasakit.
“Tabang… tabang… Lilay, tabangi ko…”
Apan sa wala pa siya makatindog, usa ka lagubo ang mihagtok sa iyang bukobuko—bog!
Paglingi niya, ang nagdilaab nga kasuko sa mata ni Lilay maoy misugat sa iyang panan-aw, uban ang karaang luwag nga nasunod pa niya sa iyang mga apohan.
“Nagdanghag ka lang, Islaw. Mao na, giuna man nimo pirmi ang hunsoy,” siyaok ni Lilay nga walay luoy-luoy.
Niagunto na lang si Islaw sa tumang kasakit. Ang iyang bukobuko napurohan—mao ra ba gyod ang samad nga daan pa niyang naangkon sa dihang nahulog siya samtang nagkabayo sa kabaw paingon sa tunaan. Ang tuong tiil napiang ug lisod na kaayong ibakyaw.
“Pare Kadyo!” singgit ni Lilay. “Maayo kay nahiagi ka. Tabangi ko pagpabarog ni Islaw.”
“Mare Lilay, naunsa diay na si Kumpare? Murag gikumot man og agta ang nawong. Dili na madrowing,” tingsi ni Kadyo.
“Pa…re… Kad…yo… kung… mo…ta…bang… mo…ta…bang… wa…lay… dag…hang… pa…ngu…ta…na…” nagkanguhal si Islaw, nagping-it sa kasakit ug kalagot.
“Na hala,” miingon si Kadyo. “Kupot sa akong abaga, Pare. Ikaw, Mare, aswatag hinay ang tuo niyang bitiis. Ato una siyang palingkuron.”
Tuod man, napahimutang nila si Islaw sa lingkuranang kawayan. Nisaka si Lilay sa kusina ug gikuha ang putyong, dayon miadto sa altar ug gikuha ang lana sa lubi nga gisud sa gamay nga botelya sa baby oil. Gihapit niya ang lampara ug pusporo sa kilid sa abuhan.
Murag usa ka rituwal ang gihimo ni Lilay. Gidagkutan niya ang pabilo, gisudlan og lana ang hunsoy, gikusikusi ang dahon sa tabako ug gisagol sa lana. Gidangdang kini sa siga—igo lang nga madala ang kainit—ug dayon gihapasan ang tuong tiil ni Islaw, gisunod ang bukobuko nga nahapsan sa luwag.
Nigaan ang pamati ni Islaw.
Nituktugaok ang sunoy sa tangkal. Niputak-putak ang himungaan nga naglumlom sa pugkaraan.
Milabay ang usa ka semana. Nawala ang kangutngot sa iyang tiil ug ang kasakit sa bukobuko. Hingpit na usab siyang makalakaw. Human sa pamahaw, gikab-ot niya ang putyong, gitakin ang pinote, gipas-an ang marik ug mipadong sa umahan aron sugdan ang pagpakigbugtaw.
Milatos na ang kainit sa adlaw. Mipasilong siya sa ilawom sa dakong dakit nga nag-ambo sa sapa. Sa usa ka dako nga gamot, didto siya naghigdad-higda samtang naminaw sa laylay sa mga langgam ug sa dagayday sa tubig.
Giablihan niya ang putyong aron mopabulhot.
Apan wala ang hunsoy.
Giliraw niya ang mga mata. Sa dakong sanga sa dakit, nakita niya ang hunsoy—nagpabulhot sa aso, naglutaw daw adunay nagkupot, apan walay kamot nga makita.
Mikatkat si Islaw aron kuhaon kini, apan bisan unsaon niya og kab-ot, dili gyud niya maabot. Gikapoy siya ug daw may nagsungog kaniya. Nanaog na lang siya ug didto sa gamot gidimdim ang kahawot sa aso.
Nakatulog siya.
Sa pagmata niya, mihabol na ang kangitngit—ug nawala na usab ang hunsoy.
Pag-abot niya sa ilang panimalay, naabtan niya si Lilay nga nagrosaryo. Gisundan kini sa nobena sa Espiritu Santo, diin si Islaw ang nangulo.
Sa likod sa nobena, nabasahan niya ang suwat-kamot sa iyang apohan—ang kasaysayan sa hunsoy: kanus-a kini napanag-iya ug diin kini gikan.
Sumala pa sa suwat ni Lolo Ambrosio, nakit-an kini niya nga gipatong sa dakong bato nga nagporma og kawa, dapit sa dakong dakit.
Didto nagsugod ang misteryo sa hunsoy.
