SA TUWING tinatalakay ang pambansang badyet—lalo na ang 2026 budget—paulit-ulit nating naririnig ang parehong pangako: lilinisin ang sistema, babawasan ang abuso, at pipigilan ang pakikialam ng mga pulitiko.
Muli ring iginiit ng Pangulong Ferdinand Marcos Jr. na ipagbabawal ang political interference sa ayuda at babawasan ang unprogrammed appropriations sa “absolute bare minimum.”
Maganda pakinggan ang ganitong mga pahayag. Ngunit sa isang bansang matagal nang sanay sa magagandang salita at mahihinang resulta, hindi na sapat ang pangako. Ang mas mahalagang tanong ay hindi kung ano ang sinabi—kundi kung sino ang mananagot.
Matagal nang malinaw sa publiko kung saan napupunta ang malaking bahagi ng badyet: sa mga proyektong hindi natatapos, hindi gumagana, o mas masahol—hindi naman talaga umiiral. Pinakamatingkad dito ang mga flood control projects. Taun-taon ay bilyon-bilyon ang inilalaan, ngunit taun-taon din ay bilyon-bilyon ang pinsalang dulot ng baha. Hindi ito simpleng problema ng kalikasan. Ito ay sintomas ng sistemikong korapsyon.
May mga ilog na “nilinis” lamang sa ulat, may mga dike na gumuho bago pa man masubok, at may mga proyektong hanggang tarpaulin lang ang ebidensya. Ngunit sa kabila nito, iisa ang tanong na patuloy na walang malinaw na sagot: nasaan ang mga naparusahan? Nasaan ang mga opisyal at mambabatas na pinanagot sa paglustay ng pondo ng bayan?
Sa 2026 budget, nananatiling bukas ang mga istrukturang nagbibigay-daan sa abuso—lalo na sa pamamagitan ng unprogrammed appropriations at mga lihim na bicameral insertions. Kahit bawasan ang halaga ng mga pondong ito, nananatili ang mas malaking problema: hindi sila dumaraan sa ganap at transparent na pampublikong deliberasyon. Sa praktika, nagiging discretionary funds ang mga ito—isang modernong anyo ng pork barrel na legal sa papel ngunit mapanira sa tiwala ng publiko.
Hindi rin bago ang deklarasyong ipagbabawal ang pakikialam ng mga pulitiko sa pamamahagi ng ayuda. Matagal na itong patakaran, at matagal na ring nilalabag.
Hangga’t ang tulong ng gobyerno ay may kasamang mukha, pangalan, at implicit na utang na loob, mananatiling buhay ang patronage politics. At hangga’t walang napaparusahan, ang pagbabawal ay mananatiling simboliko—hindi epektibo.
Dagdag pa rito ang kabiguan ng mga anti-corruption body na madalas ay aktibo lamang sa imbestigasyon ngunit bihirang maghatid ng hustisya. May mga ulat at rekomendasyon, ngunit kakaunti ang nagreresulta sa kaso, at mas kakaunti ang nauuwi sa hatol. Sa mata ng publiko, malinaw ang impresyon: mabilis ang hustisya laban sa mahihirap, ngunit mabagal—kung hindi man imposible—laban sa makapangyarihan.
Sa ganitong kalagayan, mahalaga ang papel ng civil society at ng ordinaryong mamamayan. Kapag ang mga institusyon ay bigong managot ang may sala, ang pagbabantay, mapayapang pagkilos, at tuloy-tuloy na public pressure ay hindi radikal. Ito ay isang demokratikong tungkulin. Ipinapakita ng kasaysayan na walang makabuluhang reporma ang kusang ibinibigay—ito ay ipinaglalaban at ipinipilit.
Ang tunay na sukatan ng laban kontra korapsyon ay hindi dami ng veto o talas ng mga pahayag. Ito ay nasusukat sa bilang ng mga nakasuhan, nakulong, at naparusahan; sa dami ng ghost projects na ibinasura; at sa pondong aktuwal na nabawi para sa taumbayan. Hangga’t wala nito, ang mga pangako sa 2026 budget ay mananatiling retorika, hindi reporma.
Sa huli, ang badyet ay hindi lamang talaan ng mga numero. Isa itong moral na dokumento—sumasalamin kung sino ang pinapaboran at sino ang patuloy na napag-iiwanan. Sa isang bansang taun-taong binabaha, malinaw na hindi kakulangan sa pondo ang problema, kundi kakulangan sa pananagutan.
Hindi pangako ang panlunas sa korapsyon.
Ang panlunas ay hustisyang ipinaglalaban—araw-araw—hanggang may tunay na managot, gaano man siya kalakas o kataas sa kapangyarihan.
